مقالات منتخب    گونا ها:سه جوهر اصلی جهان هستی
گونا ها: سه جوهر اصلی جهان هستی

  به قلم استاد مایا ماچوه – مربی رسمی یوگا- یوگاتراپیست

هدف غایی تمام مکاتب فلسفی و شاخه های گوناگون علم درک جهان هستی است. بشر از دیرباز در مورد چگونگی ساختار حقیقت خویش کنجکاو بوده است و از بدو خلقت تا امروز برای درک این موضوع پیوسته تلاش کرده است. بحث پیدایش جهان هستی در مکاتب فلسفی مختلف اهمیت ویژه ای داشته است. فلسفه یوگا نیز به عنوان یک مکتب علمی و معنوی کهن در این باره نظریه هایی ارائه کرده است.

در کتاب کهن یوگا به نام "مایتری اوپانیشاد" Maitary Upanishad به این نکته اشاره شده است که در آغاز، وجود عظیم یا ذات اقدس الهی به خودی خود، بی انتها، ازلی و ابدی وجود داشت. بر حسب آنچه که به حکمت الهی آفرینش تفسیر می شود، این وجود عظیم به مرحله جنبش و تغییر رسید و متمایز شد. ذرات متمایز شده از مبداء به تنزل تمایل پیدا کردند و سرانجام در عالم پدیده های محسوس (جهان ماده یا ناسوت) متجلی شدند. در برابر این حرکت نزولی ذرات، حرکت بازگشت به مبداء اصل نیز وجود دارد. یوگی ها این سیر صعودی به سوی سرچشمه اولیه هستی را موکتی Mukti‌ می نامند.

سازماندهی این دو حرکت نزولی و صعودی از طریق سه جوهر یا سه گرایش متشکل از کیفیت انجام می پذیرد. یوگی ها این سه جوهر اصلی را گوناها Gunas می نامند.
گوناها در ساختار خلقت دخالت دارند و به عنوان نیروهای خلاقه ماده اولیه به شمار می آیند. حضور مشترک آنها تمام اشیائی که جهان ماده را (از هر طبیعت و سلسله مراتب) تشکیل داده است پر می کند و تمام تظاهرات عالم ناسوت را تحت کنترل دارد. گوناها (جوهر) با فعلیت بر یکدیگر چیرگی می یابند، تکیه گاه یکدیگر می شوند و با هم همکاری می کنند تا سیر نزولی و صعودی صورت پذیرد.

این سه گونا (جوهر) و ویژگیهای مجزای آنها عبارتند از:

۱. ساتواگونا (کیفیت نور): نیرویی سبک، لطیف و روشنی بخش است و میل به صعود دارد. این گونا تشکیل دهنده نیروی آگاهی و فطرت است و باعث طی قوس عروجی تکامل بشر می شود.
۲. راجاس گونا (کیفیت حرکت): نیرویی جنبنده و انبساطی، متحرک و محرک است و باعث حفظ چرخه حیات می شود.
۳. تاماس گونا (کیفیت تاریکی): نیرویی زمخت، سنگین و جوهر تاریکی است و میل به نزول دارد. این گونا تشکیل دهنده نیروی نفس و جهل بشری است.

تمام موجودات با نسبتهایی خاص این گوناها را دارند و همین نسبت تعیین کننده سرعت حرکت نزولی و صعودی هر موجود می باشد.
هنگامی که این سه جوهر می کوشند تا بریکدیگر چیرگی یابند و وقتی که یکی از این سه نیرو بر دیگری غلبه کند،‌دو نیروی دیگر تحت الشعاع قرار می گیرند. برتری ساتواگونا (جوهر روشنایی) تمایل به حرکت در سیر صعودی را افزایش می دهد. از سوی دیگر هنگامی که تاماس گونا (جوهر تاریکی)‌برتری یابد تمایل به نزول و جهل غلبه می کند.


هنگامی که این سه نیرو تکیه گاه یکدیگر می شوند با هم همکاری می کنند تا حرکت صعودی یا حتی نزولی صورت پذیرد. پاتانجلی Patanjali فیلسوف بزرگ یوگا و نویسنده کتاب "یوگا سوترا" Yoga Sutra‌می گوید که تاثیر کیفیت گوناها در عقل، تفکر، احساس و حتی در ساختمان عناصر پایه ای جسم بشر نیز نمایان می شود. به نظر او بشر باید بکوشد تا به گوناهای نهادینه شده در وجود خود سامان بخشد تا چیرگی "ساتواگونا" بر سایر گوناها رخ دهد.
آن وقت بشر می تواند قوس صعودی تکامل خود را با سهولت طی کند، به مبداء خود برسد و رها Mukti شود.
پاتانجلی در کتاب خود به سه راه اشاره کرده است که پیروی از آنها باعث غلبه ساتواگونا می شود.
این سه مسیر عبارتند از:

۱- از طریق انجام دادن انواع تمرینهای تربیت نفس یا تمرینهای ریاضتی. ذهن و جسم انسان تحت تاثیرات جاذبه های نفسانی و میدان مغناطیسی محرکهای مربوط به خود قرار دارد. در این حالت عنصر سنگین تاماس در حال غلبه است و باعث افزایش مقدار حرکت نزولی آگاهی بشر می  شود و تفکر، منطق،احساس و غریزه های او را تحت الشعاع قرار می دهد.

تمرینهای تربیت نفس و ریاضتی تمرینهایی هستند که اگر به صورت پیوسته، بدون وقفه و با امیدواری و به مدت طولانی انجام شوند، نیروی حرکتی راجاس انبساط می یابد و چیرگی تاماس را خنثی می کند و باعث افزایش مقاومت ذهنی و جسمی، غلبه عقل بر نفس و افزایش حرکت تصاعدی ساتوا می شود.

۲- از طریق یادگیری فلسفه با گام نهادن در راه منطق، دلیل و برهان، قیاس و اثبات. صعود در قوس تکامل فقط و فقط با گسترش ساتوا گونا امکان پذیر است. پرورش عقل به تدریج می تواند پیشرفت ساتوا گونا را امکان پذیر کند. تفکر و احساس بشری را می توان با یادگیری روشهای نقد، مقایسه و ... شکل داد. هنگامی که ذهن با گرایش ساتواگونا شکل می گیرد، ایمان قوی به حقیقت و نیروی کافی برای حفظ آن و در نتیجه درخشش حافظه و عقل قدسی پدیدار می شود.

۳- از طریق عبادت و وقف به خدای یگانه: مبداء‌یا ذات الهی دارای سه جوهر آفریدگاری، پروردگاری و فناگری است. شناخت این جوهر هنگامی امکان پذیر می شود که خصلتهای فطری خود را پرورش دهیم. پرداختن به عبادت، ادای واجبات، انجام دادن اعمال نیک و ... باعث گسترش نیروی فطری و به دنبال آن غلبه ساتواگونا بر دو گونای دیگر می شود.

گوناها براساس قوانینی خاص و ثابت به کائنات نظم می دهند و صعود و نزول موجودات را تنظیم می کنند. از دیدگاه فلسفه یوگا ذره های متمایز شده از ذات الهی آغازگر جهان ناسوتی و همواره در صدد آن هستند که دوباره به یکدیگر بپیوندند و در پایان به همان حالت اولیه خود برگردند.

«اســــرار ازل را نه تو دانی و نه من
وین حل معمــا نه تو خوانی و نه من
هست از پس پرده گفت و گوی من و تو
چون پرده برافتد نه تو مانی و نه من»


 استفاده از مقالات و دیگر منابع وب سایت در صورت ذکر منبع بلامانع است